آموزش تئوري و ادبيات موسيقي

آموزش تئوري و ادبيات موسيقي
آموزش تئوري و ادبيات موسيقي
آموزش تئوري و ادبيات موسيقي
آموزشگاه موسيقي پيمان
www peyman music com
سه‌تار از سازهاي زهي و مضرابي موسيقي ايراني است که آن را با ناخن انگشت اشارهٔ دست راست مي‌نوازند اين ساز، داراي ۴ سيم از جنس فولاد و برنج است که به موازات دسته، از کاسه تا پنجه کشيده شده‌اند سه‌تار داراي ۲۶ پردهٔ قابل حرکت از جنس روده‌ي حيوانات يا ابريشم است صداي آن ظريف و تو دماغي و تا حدودي غمگين است و وسعت صوتي آن نزديک به ۳ اکتاو است
سه‌تار پيشتر هم‌خانواده با سازهايي چون دوتار و تنبور بوده است و امروزه به تار بسيار نزديک‌تر است در موسيقي دستگاهي ايران استفاده از سه‌تار بسيار رواج دارد؛ گرچه بيشتر براي تک‌نوازي مورد استفاده قرار مي‌گيرد اين ساز براي هر دستگاه کوک ويژه‌اي دارد ولي فاصلهٔ چهارم يا پنجم پايين رونده معمولا بين سيم‌هاي اول و دوم ثابت است
نوازندگان سه‌تار براي اجراي آن، در حالت نشسته روي زمين يا صندلي، کاسهٔ ساز را به صورت مورب و با زاويهٔ ۴۵ درجه روي ران راست قرار داده و با سر انگشتان دست چپ روي پرده‌ها دستان‌ها ي روي دستهٔ سه‌تار حرکت مي‌کنند و با انگشت اشارهٔ دست راست خود به سيم‌ها ضربه مي‌رنند معمولا براي نوازندگي فقط انگشتان اشاره، مياني، حلقه و در بعضي موارد انگشت کوچک دست چپ استفاده مي‌شوند اما در آثار استادان، استفاده از انگشت شست براي پرده‌گيري روي سيم بم نيز کاربرد دارد
در حين نوازندگي سه‌تار، مي‌توان با زخمه‌زدن نزديک به خرک، صدا را کمي زبر و خشن کرد؛ و با انجام اين کار نزديک به گلوي ساز، صدايي نرم و ملايم و اصطلاحاً پخته‌تر توليد مي‌شود
محتويات
۱ تاريخچه
۲ اجزا
۳ صدا
۴ بستر صوتي
۵ کوک
۵ ۱ حالت‌هاي مختلف کوک
۵ ۲ کوک شور
۵ ۳ متعلقات شور
۵ ۴ کوک همايون
۵ ۵ کوک ماهور
۵ ۶ کوک راست‌پنجگاه
تاريخچه

سه‌تار در گذشته سه سيم تار داشته و اکنون چهار سيم دارد که سيم سوم و چهارم آن نزديک به هم قرار دارند و هم‌زمان نواخته مي‌شوند و مجموعهٔ آن دو را معمولاً سيم «بم» مي‌نامند با گذشت زمان کساني چون ابونصر فارابي، ابوعلي سينا، صفي الدين ارموي و از متأخران ابوالحسن خان صبا لزوم افزايش يک سيم ديگر به اين ساز را درک کرده و سه‌تارهاي امروزي داراي چهار سيم هستند اين سيم از نظر تاريخي سيم چهارم است ولي سيم سوم خوانده مي‌شود سيم سوم سه تار به سيم مشتاق معروف است و به روايتي از ابوالحسن صبا اين سيم را نخستين بار درويشي به نام مشتاق علي شاه به اين ساز افزوده است
برخي از جمله عده‌اي از عرفا به آن «اوتار» نيز مي‌گويند
اجزا

ساز سه‌تار داراي دو قسمت کاسه و دسته است در انتهاي دسته پنجه قرار دارد که محل قرارگرفتن گوشي‌هاست
مشخصات سه‌تار
سرپنجه يا جعبه گوشي
گوشي‌ها
پرده قبل از شيطانک
شيطانک
پرده‌هاي اصلي چهارلايي
پرده‌هاي فرعي سه‌لايي
دسته
کاسه
صفحه
خرک
سيم‌گير
سيم‌ها
سيم‌ها
سه تار داراي چهار سيم به اين شرح است
سيم‌هاي سه‌تار
شماره جنس رنگ نام قطر
سيم يکم فولاد سفيد «حاد»۲۰ ۲۲ ميکرون
سيم دومبرنز زرد «زير»۲۲ ۲۵ ميکرون
سيم سوم فولاد سفيد «مشتاق» يا «زنگ» ۲۰ ۲۲ ميکرون
سيم چهارم برنز زرد «بم» ۳۵ ۴۰ ميکرون
کاسه
کاسهٔ سه‌تار از نظر ساختاري مانند کاسهٔ عود يا تنبور بوده ولي کوچک‌تر از آنها و گلابي‌شکل است درازاي کاسه سه‌تار از ۲۶ تا۳۰ سانتي متر، پهناي آن به تناسب بين ۱۲ تا ۱۶ سانتي متر و ژرفايش نزديک ۱۳ سانتي متر است و معمولاً از چوب توت يا گردو ساخته مي‌شود ساختار کاسه، هم مي‌تواند يک تراش يک تکه از چوب باشد و هم از ترک‌هاي جداگانه و به هم چسبيده ساخته شده باشد


بدنهٔ سه‌تار؛ شامل کاسه، صفحه و خرک پل روي صفحه در انتهاي کاسه نيز سيم‌گير قرار دارد
صفحه
روي کاسهٔ سه‌تار با تخته‌اي نازک از چوب پوشيده شده است که به آن صفحه گفته مي‌شود صفحه داراي سوراخ‌هايي براي خروج صدا است و معمولا دست راست نوازنده روي آن قرار مي‌گيرد اما در مواردي خاص براي افراد چپ دست، عکس اين مورد صادق است
دسته
درازاي دسته ۴۰ تا ۴۸ سانتي متر و قسمتي که گوشي‌ها در آن تعبيه مي‌شوند ۱۲ سانتي متر و پهناي دسته ۳ سانتي متر است بعضي از سازندگان براي زيباتر شدن و همچنين براي افزايش عمر مفيد ساز، از نوعي استخوان که معمولاً استخوان شتر است براي پوشاندن دسته استفاده مي‌کنند
خرک
خرک سه‌تار را مي‌توان به‌راحتي جدا کرد
خرک قطعه‌ايست متحرک که روي صفحه و به فاصلهٔ سه انگشت از انتهاي کاسه قرار دارد عرض خرک سه‌تار بين ۵ تا ۶ سانتي‌متر و ارتفاع آن کمتر از ۱ سانتي‌متر بوده و از جنس چوب ساخته مي‌شود سيم‌ها پس از عبور از شيارهاي کم‌عمق روي خرک از طول دسته عبور کرده و توسط شيطانک به گوشي‌ها مي‌رسند
سيم‌گير
سيم‌گير در بخش پاياني کاسه ساز قرار دارد و براي نگهداري سيم‌ها استفاده مي‌شود در گذشته سيم‌گير را بيشتر از جنس استخوان مي‌ساختند، اما امروزه نوع چوبي آن معمول‌تر است
شيطانک
شيطانک بين قسمت اصلي دسته و پنچهٔ ساز قرار مي‌گيرد و جنس آن از استخوان و يا پلاستيک است کاربرد شيطانک در هدايت و تقسيم‌بندي سيم‌ها در قسمت بالاي دسته مي‌باشد
گوشي
سيم از يک طرف به سيم گير در انتهاي کاسه و از طرف ديگر به گوشي‌هاي کوک شونده در انتهاي دسته ساز بسته مي‌شوند با چرخاندن گوشي‌ها مي‌توان ساز را کوک کرد
پرده
پرده‌ها نخ‌هاي باريکي از جنس رودهٔ حيوانات و يا ابريشم هستند که در عرض دستهٔ سه‌تار به صورت سه‌لايي و چهارلايي بسته مي‌شوند و وظيفهٔ تقسيم‌بندي فواصل موسيقايي را برعهده دارند تعداد پرده‌ها ۲۶ عدد است که که يکي از آن‌ها قبل از شيطانک بسته مي‌شود و فاصلهٔ آن با شيطانک در صداي سه‌تار موثر است
صداي ساز سه‌تار

سه تار داراي صدايي مخملين و ظريف بوده از آنجايي که که با کنار ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته مي‌شود، صداي ساز ارتباط مستقيمي با اعصاب و روان نوازنده پيدا مي‌کند و از اين رو سه تار را اغلب همدم اوقات تنهايي خوانده‌اند
اغلب شنوندگان، ساز سه تار را داراي لحن و نواي غمگيني احساس مي‌کنند، اما نوازندگان معاصر موسيقي ايراني در تلاش براي توسعه موسيقي مدرن و نوي ايران، آثار زيبايي آفريده‌اند که با حال و هوايي که تا دو دهه پيش از اين ساز تصور مي‌شد کاملاً متفاوت است البته مي‌بايست اشاره کرد که در سه تار نوازي مدرن تجربه استفاده از مضراب سيمي تجربه‌اي موفق بوده و با ايجاد صدايي شفاف و کريستالي کمک شاياني به گسترش امکانات اين ساز عجيب نموده است اجراي تک سيم‌هايي خاص و همچنين افزايش قدرت اجراي ديناميک‌هاي مختلف نيز از مزاياي استفاده از مضراب سيمي در نوازندگي است
بستر صوتي

نيازمند گسترش
اين مقاله نيازمند گسترش است لطفاً اگر تخصص و توانايي گسترش اين مقاله را داريد، آن را بهبود بخشيد
بستر صوتي سه‌تار از بم ترين نت آن دو سوم C3 آغاز شده و در نت «لا»ي بالاي خط حامل پايان مي‌يابد


بستر صوتي سه‌تار در حالت کوک دو سل دو دو و بدون پردهٔ ر بمل بعد از شيطانک
کوک

هر چهار سيم سه‌تار مي‌توانند توسط گوشي‌هايي که در انتهاي دسته تعبيه شده کوک شوند
نت پايهٔ کوک سه‌تار و تار معمولاً نت دو براي سيم يکم است و بقيه سيم‌ها بر اساس سيم اول کوک مي‌شوند نت ِ دوي مورد استفاده در سه‌تار، در پيانو سي وسط Middle C است نت دو در موسيقي ايراني معمولاً نيم پرده پايين‌تر از نت دو در موسيقي کلاسيک، و برابر با سي بِمُل در دياپازون است ۱
بعضي اوقات براي تمرين از پايه نت لا براي کوک سيم يکم استفاده مي‌شود چرا که صداي ساز بم‌تر بوده و گوش نوازنده را آزار نمي‌دهد دليل ديگر براي استفاده از نت ِ لا شل‌تر بودن سيم‌هاست و در نتيجه آسيب کمتري به سيم رسيده و عمر مفيد آن بالا مي‌رود؛ در عين حال که انگشت‌گذاري و اجراي تکنيک‌هايي مانند مضراب ريز روي سيم شل آسان‌تر است
معمولا براي هر دستگاه کوک خاصي در نظر گرفته مي‌شود، اما بسته به دستگاه، احساس نوازنده و تم آهنگ مورد نظر مي‌تواند متفاوت باشد عوض شدن کوک ساز در هر دستگاه و آواز در موسيقي ايراني منجر به عوض شدن حال و هواي آهنگ‌ها مي‌شود اما مي‌توان با استفاده از کوک ِ دستگاه‌ها و آوازهاي مختلف، آهنگ‌هاي مربوط به دستگاه و يا آوازي ديگر را نواخت
حالت‌هاي مختلف کوک
نامگذاري سيم‌ها براي کوک قراردادي است به اين معني که لازم نيست کوک سيم همان نت دياپازون باشد براي مثال در حالتي که قرار باشد سيم اول روي نت دو کوک شود و سيم دوم روي نت سل، مي‌توان هر دو را يک پرده پايين‌تر آورد و سيم اول را روي نت سي‌بمل و سيم دوم را روي نت فا کوک کرد در موسيقي سنتي ايران مي‌توان هر دستگاه را با کوک‌هاي مختلف اجرا کرد که در اينجا متداول‌ترين آنها معرفي مي‌شود
حالت‌هاي کلي کوک
حالت سيم و نوع صدا سيم ۱ سيم ۲ سيم ۳ سيم ۴
صداي ريز با سيم‌هاي سفت و کشيده دو سل دو دو
سيم‌ها دو نيم‌پرده بم‌تر کوک شوند سي‌بملفا سي‌بملسي‌بمل
سيم‌ها سه نيم‌پرده بم تر کوک شوند لا مي لا لا
به علت پايين‌تر بودن نت دو در موسيقي سنتي ايراني نسبت به موسيقي کلاسيک به ميزان يک پرده، کوک ِ «سي بمل، فا، سي بمل، سي بمل» همان کوک ِ «دو، سل، دو، دو» شناخته مي‌شود در واقع، نامگذاري اين کوک که در اينجا کوک ماهور است به عنوان «دو، سل، دو، دو» براي راحتي کار نوازندگان و هنرجويان است تا نسبت فاصله بين نت مورد استفاده در سيم يکم تا سيم دوم را که ۵ نيم پرده است، درک کنند
کوک شور
دستگاه شور مادر دستگاه‌هاي موسيقي ايران است و تمامي دستگاه‌ها و آوازها به جز دستگاه چهارگاه از شور مشتق مي‌شوند
کوک‌هاي متداول شور
سيم ۱ سيم ۲ سيم ۳ سيم ۴
شور سُل دو سل دو فا
شور ردو سل ر ر
شور دودو فا دو دو
شور لادو سل لا ر
متعلقات شور
آوازهاي ابوعطا، بيات ترک، افشاري، دشتي، بيات کرد و بيات اصفهان با اينکه از متعلقات دستگاه شور هستند، اما هر يک داراي کوک ِ جداگانه‌اي هستند امروزه آواز بيات اصفهان از متعلقات دستگاه همايون خوانده مي‌شود که در قديم متعلق به شور بوده و ربع پرده با شور تفاوت دارد
آواز ابوعطا
کوک‌هاي متداول شور
سيم ۱ سيم ۲ سيم ۳ سيم ۴ توضيحات
ابوعطا دو دو سل دو فا مأخوذ از شور سل
ابوعطا سل دو سل ر ر مأخوذ از شور ر
ابوعطا فا دو فا دو دو مأخوذ از شور دو
ابوعطا ر دو سل لا ر مأخوذ از شور لا
آواز بيات ترک
کوک سه‌تار در آواز بيات ترک به روايت احمد عبادي نوازنده سه‌تار به اين گونه است
نام سيم اول سيم دومسيم سوم سيم چهارم
بيات‌ترک سي‌بمل دو فا سي‌بملسي‌بمل
راست‌کوک سي‌بمل دو سل سي‌بملفا
بيات‌ترک دو دو سل دو دو
بيات‌ترک مي‌بمل دو فا مي‌بملمي‌بمل
بيات‌ترک فا دو فا دو دو
آواز افشاري
سيم اول سيم دومسيم سوم سيم چهارم
دو سل دو دو
آواز دشتي
سيم اول سيم دومسيم سوم سيم چهارم
دو سل لا ر
کوک همايون
کوک مورد استفاده براي دستگاه همايون دقيقا مانند کوک ِ مورد استفاده در آواز ِ ابوعطاست در نوازندگي آواز بيات اصفهان نيز از همين کوک براي سه‌تار استفاده مي‌شود
سيم ۱ سيم ۲ سيم ۳ سيم ۴
همايون مي کرن دو سل ر ر
همايون ر کرندو سل دو دو
همايون لا کرندو سل لا کرنر
همايون لا کرن ۲ دو فا سل دو
همايون سل کرن دو فا سل کرن مي بمل
کوک ماهور
کوک ِ سه‌تار در دستگاه ماهور به عنوان پايه شناخته مي‌شود و در اين کوک، سه‌تار داراي بيشترين وسعت صوتي خود است
سيم‌هاي سه‌تار براي نوازندگي دستگاه ماهور به اين صورت کوک مي‌شوند
سيم ۱ سيم ۲ سيم ۳ سيم ۴
ماهور ِ دو دو سل دو دو
دو فا دو دو
دو سل دو فا
کوک راست‌پنجگاه
سيم ۱ سيم ۲ سيم ۳ سيم ۴
راست‌پنجگاه فادو فا دو دو
راست‌پنجگاه دو دو سل دو دو
راست‌پنجگاه سل دو سل ر ر
تهران ميدان تجريش ابتداي خيابان وليعصر روبروي قنادي لادن طبقه بالاي پيانو پل طبقه سوم
تلفن 02122702823

فکس 02122704641
همراه 09125096653
پست الکترونيک
ghadiripeyman ymail com
amoozeshgahpeyman gmail com
www peyman music com